Języki sztuczne (esperanto, klingoński i inne) – historia i cel powstania

Języki sztuczne, zwane też planowanymi, to systemy komunikacji świadomie zaprojektowane przez konkretne osoby, w przeciwieństwie do języków naturalnych, które kształtowały się organicznie przez wieki. Dwa najbardziej znane przykłady, esperanto i klingoński, powstały z zupełnie różnych powodów: pierwszy miał ułatwiać porozumienie między narodami, drugi miał uwiarygodnić fikcyjną cywilizację w serialu science fiction. Poniżej historia obu tych języków oraz kilku innych projektów, które wywarły realny wpływ na lingwistykę i kulturę popularną.

Czym są języki sztuczne?

Języki sztuczne to systemy komunikacji stworzone celowo, zwykle z konkretnym celem: ułatwieniem komunikacji międzynarodowej, wzbogaceniem fikcyjnego świata w literaturze lub filmie, albo jako narzędzie badawcze do testowania teorii lingwistycznych. Wiele z nich, jak esperanto, ma uproszczoną, regularną gramatykę, żeby ułatwić naukę. Inne, jak klingoński, są celowo skomplikowane, by oddać charakter fikcyjnej kultury, z której się wywodzą.

Jak powstało esperanto?

Esperanto stworzył Ludwik Zamenhof, okulista urodzony w 1859 roku w Białymstoku, mieście zamieszkanym wówczas przez Polaków, Żydów, Rosjan i Niemców. Napięcia między tymi społecznościami językowymi i kulturowymi skłoniły go do stworzenia języka neutralnego, który miał ułatwiać porozumienie ponad podziałami narodowymi. Esperanto zostało opublikowane po raz pierwszy w 1887 roku, w podręczniku znanym jako "Unua Libro".

Gramatyka esperanto jest regularna i pozbawiona wyjątków, a słownictwo w większości pochodzi z języków europejskich (głównie romańskich i germańskich), z widocznymi wpływami słowiańskimi w składni. Dzięki temu jest stosunkowo łatwe do nauczenia dla osób znających języki europejskie. Esperanto zdobyło też oficjalne uznanie w postaci dwóch rezolucji UNESCO.

Ile osób mówi po esperancku?

Dokładna liczba użytkowników esperanto jest trudna do ustalenia i szacunki w różnych źródłach wahają się bardzo mocno, od kilkudziesięciu tysięcy do około dwóch milionów osób na świecie, w zależności od przyjętego poziomu biegłości. Językiem pierwszym (od urodzenia) posługuje się szacunkowo od kilkuset do kilku tysięcy osób, zwykle dzieci esperantystów wychowywanych dwujęzycznie. Regularnie odbywają się Światowe Kongresy Esperanto, gromadzące co roku tysiące uczestników z kilkudziesięciu krajów, a kurs esperanto na Duolingo zgromadził w ciągu kilku lat od uruchomienia ponad milion zarejestrowanych użytkowników.

Jak powstał klingoński i dlaczego zdobył popularność?

Klingoński, język wojowniczej rasy kosmicznej z uniwersum Star Trek, stworzył lingwista Marc Okrand na potrzeby filmu "Star Trek III: W poszukiwaniu Spocka" (1984). Okrand celowo nadał mu szorstką fonologię i nietypową, skomplikowaną gramatykę, dopasowaną do wojowniczego charakteru Klingonów.

W przeciwieństwie do większości języków fikcyjnych, klingoński wyszedł poza ekran. Klingon Language Institute opracował słowniki i podręczniki, a fani nauczyli się go na tyle dobrze, że powstały tłumaczenia klasycznych dzieł literackich, w tym "Hamleta" Szekspira. Klingońskiego używa się też do dziś na konwentach i w mediach społecznościowych fanów science fiction.

Jakie jeszcze znane języki sztuczne warto znać?

Interlingua powstała w połowie XX wieku z myślą o naukowcach, dla których miała być językiem możliwym do odczytania niemal bez wcześniejszej nauki, dzięki oparciu słownictwa na wspólnych korzeniach języków romańskich, angielskiego i niemieckiego. Lojban został zaprojektowany tak, by jego logiczna, jednoznaczna struktura gramatyczna umożliwiała precyzyjne wyrażanie myśli i posłużył do testowania hipotez o wpływie języka na sposób myślenia. Quenya i Sindarin, opracowane przez J.R.R. Tolkiena na potrzeby "Władcy Pierścieni", należą do najbardziej rozbudowanych języków fikcyjnych w historii literatury, z własną fonologią, gramatyką i systemem pisma.

Jaką rolę pełnią języki sztuczne dziś?

Języki sztuczne znajdują dziś zastosowanie na kilku różnych polach. Esperanto jest obecne na platformie Duolingo oraz w Google Translate (od 2012 roku), a esperancka Wikipedia liczy ponad 300 tysięcy artykułów. Klingoński i języki Tolkiena inspirują twórców popkultury i społeczności fanowskie na całym świecie. Lojban i podobne projekty pozostają przede wszystkim narzędziem naukowym, wykorzystywanym w badaniach nad związkiem języka i myślenia.

Najczęściej zadawane pytania o języki sztuczne

Czy esperanto jest gdzieś językiem urzędowym?

Nie, esperanto nie ma statusu języka urzędowego w żadnym kraju. Jest używane wyłącznie dobrowolnie, przez społeczność esperantystów na całym świecie.

Ile słów ma słownik klingońskiego?

Słownictwo klingońskiego liczy kilka tysięcy słów, znacznie mniej niż typowy język naturalny, ale wystarczająco dużo, by tworzyć pełne zdania, dialogi, a nawet tłumaczenia dzieł literackich.

Czym różni się język sztuczny od języka naturalnego?

Język naturalny powstaje i ewoluuje samoistnie w danej społeczności przez pokolenia, natomiast język sztuczny jest świadomie zaprojektowany przez konkretną osobę lub grupę, zwykle z określonym celem: komunikacyjnym, artystycznym lub badawczym.

Czy da się nauczyć esperanto szybciej niż innych języków obcych?

Wielu uczących się zgłasza, że regularna gramatyka esperanto, pozbawiona wyjątków, ułatwia naukę w porównaniu z językami naturalnymi, zwłaszcza dla osób znających już jeden z języków europejskich.

Czy klingoński ma swoją gramatykę i pisownię?

Tak, klingoński ma opracowaną gramatykę, fonologię i własny system latynizacji ustalony przez jego twórcę Marca Okranda, opisany w oficjalnym słowniku "The Klingon Dictionary".

Co warto zapamiętać o językach sztucznych?

Esperanto i klingoński pokazują dwa zupełnie różne powody, dla których ludzie tworzą języki: dążenie do porozumienia ponad podziałami narodowymi oraz chęć nadania głębi fikcyjnym światom. Obok nich funkcjonuje też mniej znana, ale równie interesująca grupa języków sztucznych - od interlingua i lojbana, projektowanych z myślą o nauce i badaniach, po Quenya i Sindarin Tolkiena, tworzone dla potrzeb literatury. Choć żaden z tych języków nie zastąpił języków naturalnych w codziennej komunikacji, każdy z nich pokazuje, jak wiele można się nauczyć o samym języku, projektując go od podstaw.