Języki wymierające - które języki znikają i dlaczego?

​Według szacunków UNESCO niemal połowa z ponad 7000 języków świata jest dziś w jakimś stopniu zagrożona wymarciem, a jeden język znika średnio co dwa tygodnie. Poniżej wyjaśnienie, jak dokładnie klasyfikuje się stopień zagrożenia języka, jakie są główne przyczyny tego zjawiska oraz konkretne przykłady języków znajdujących się dziś na różnych etapach wymierania, wraz z przypadkami udanej rewitalizacji.

Jak UNESCO klasyfikuje stopień zagrożenia języka?

Na przełomie 2002 i 2003 roku UNESCO powołało międzynarodową grupę ekspertów, która opracowała skalę żywotności języków, opartą przede wszystkim na tym, czy język jest przekazywany kolejnemu pokoleniu. Skala obejmuje siedem poziomów, z czego pięć dotyczy różnych stopni zagrożenia.

Atlas Zagrożonych Języków Świata prowadzony przez UNESCO klasyfikuje w ten sposób około 2500 języków, a więc mniej więcej co trzeci znany język świata.

Jakie są główne przyczyny wymierania języków?

• - Przerwanie przekazu międzypokoleniowego, gdy rodzice przestają uczyć dzieci języka, którym sami mówią, licząc na lepsze perspektywy zawodowe lub społeczne związane z językiem dominującym
• - Presja ze strony języka dominującego w edukacji, administracji i mediach, na przykład angielskiego, hiszpańskiego czy mandaryńskiego
• - Migracja ludności do miast lub innych krajów, gdzie posługiwanie się lokalnym językiem traci praktyczne znaczenie
• - Historyczne działania asymilacyjne, w tym zakaz używania danego języka w szkołach czy administracji
• - Brak formy pisanej, przez co język jest w pełni zależny od bezpośredniego przekazu ustnego między pokoleniami

Dlaczego język bez formy pisanej wymiera szybciej?

Język, który istnieje wyłącznie w formie mówionej, nie ma żadnego trwałego zapisu poza pamięcią jego użytkowników. Gdy przekaz międzypokoleniowy zostaje przerwany, na przykład dlatego, że młodsze pokolenie przechodzi na język dominujący, taki język może zniknąć praktycznie z dnia na dzień wraz ze śmiercią ostatnich osób, które się nim posługiwały. Języki posiadające ustaloną formę pisaną, słowniki, gramatyki czy nagrania, mają znacznie większą szansę na dokumentację i późniejszą rewitalizację, nawet jeśli aktywnie przestają być używane w mowie.

Jakie konkretne języki są dziś zagrożone lub już wymarłe?

Przykłady zagrożonych języków znajdują się na każdym kontynencie, w tym w Europie, gdzie zgodnie z danymi UNESCO status zagrożonego ma około 128 języków w samej Unii Europejskiej.

• - Język kornijski (Kornwalia, Wielka Brytania), celtycki język uznawany za krytycznie zagrożony, mimo trwających od kilku dekad działań na rzecz jego odrodzenia
• - Język manx (Wyspa Man), również celtycki, dziś zna go około 3% mieszkańców wyspy, a jako ojczysty posługuje się nim zaledwie 1%
• - Język yuchi (Oklahoma, USA), używany przez rdzennych Amerykanów, dziś ma już tylko kilkunastu użytkowników i uznawany jest za krytycznie zagrożony
• - Język wiczita (Oklahoma, USA), z około dziesięcioma użytkownikami, przy czym część osób "pamięta" pojedyncze słowa czy zwroty, nie posługując się nim aktywnie
• - Kaszubski w Polsce, uznawany za język zagrożony, mimo posiadania oficjalnego statusu języka regionalnego i obecności w edukacji na Pomorzu

Czy da się przywrócić do życia wymierający język?

Tak, choć jest to proces trudny i długotrwały. Najczęściej przywoływanym przykładem udanej rewitalizacji jest hebrajski, który przez niemal 1800 lat funkcjonował wyłącznie jako język liturgii i literatury, bez żadnych rodzimych użytkowników posługujących się nim na co dzień, a mimo to stał się w XX wieku żywym, w pełni funkcjonalnym językiem urzędowym Izraela, którym dziś posługuje się jako pierwszym językiem kilka milionów osób. Podobne, choć mniej kompletne sukcesy notuje się w przypadku walijskiego w Walii oraz maoryskiego w Nowej Zelandii, gdzie programy edukacyjne i wsparcie instytucjonalne państwa doprowadziły do wzrostu liczby młodych użytkowników po latach spadku.

Kluczowym elementem takich programów jest zwykle wprowadzenie danego języka z powrotem do edukacji, w tym do przedszkoli i szkół podstawowych, a nie wyłącznie do nauczania go jako przedmiotu fakultatywnego w starszych klasach, gdy naturalne okno na przyswojenie języka jako ojczystego już się zamknęło.

Najczęściej zadawane pytania o języki wymierające

Ile języków na świecie jest zagrożonych wymarciem?

Według UNESCO niemal połowa z ponad 7000 języków świata znajduje się dziś w jakimś stopniu zagrożenia, a Atlas Zagrożonych Języków klasyfikuje w ten sposób około 2500 z nich.

Jak często wymiera jakiś język na świecie?

Według danych UNESCO średnio jeden język znika co dwa tygodnie.

Czym różni się język zagrożony od wymarłego?

Język zagrożony wciąż ma żyjących użytkowników, choć zwykle nielicznych i starszych, natomiast język wymarły nie ma już żadnego żyjącego użytkownika.

Czy wymierający język można uratować?

Tak, jeśli istnieje jego dokumentacja i wystarczające wsparcie instytucjonalne, w tym wprowadzenie go do edukacji od najmłodszych lat. Klasycznym przykładem udanej rewitalizacji jest hebrajski, dziś język urzędowy Izraela.

Jaki jest przykład zagrożonego języka w Polsce?

Kaszubski, mimo posiadania statusu języka regionalnego i obecności w systemie edukacji na Pomorzu, wciąż klasyfikowany jest jako język zagrożony.

Co oznacza to zjawisko dla przyszłości językowej różnorodności świata?

Tempo zanikania języków znacznie przewyższa tempo ich powstawania, co sprawia, że różnorodność językowa świata systematycznie się kurczy, mimo rosnącej liczby ludności globu. Największym czynnikiem decydującym o przetrwaniu danego języka pozostaje jego przekaz najmłodszemu pokoleniu w domu i w edukacji, znacznie ważniejszy niż sama liczba obecnych użytkowników. Dlatego język o kilkuset tysiącach użytkowników, ale przekazywany dzieciom, może być bardziej stabilny niż język o podobnej liczbie użytkowników, który przestał być językiem pierwszego wyboru w codziennej komunikacji młodego pokolenia.