Języki afrykańskie - przegląd rodzin językowych kontynentu

​Afryka jest domem dla ponad 1500, a według niektórych szacunków nawet 2000 języków, więcej niż jakikolwiek inny kontynent świata. Większość z nich należy do jednej z czterech wielkich rodzin językowych: nigero-kongijskiej, afroazjatyckiej, nilo-saharyjskiej i khoisan. Poniżej przegląd każdej z nich, wraz z największymi językami, liczbą użytkowników i rolą, jaką pełnią jako regionalne języki komunikacji.

Ile właściwie jest języków w Afryce?

Encyklopedia PWN podaje, że współczesne oraz historycznie zaświadczone języki Afryki liczą łącznie ponad 1500 pozycji, klasyfikowanych w czterech rodzinach. Inne źródła, uwzględniające także słabo udokumentowane języki lokalnych społeczności, mówią nawet o 2000 językach. Rozbieżność wynika z tego samego problemu, który dotyczy klasyfikacji języków na całym świecie: trudno jednoznacznie wyznaczyć granicę między odrębnym językiem a lokalnym dialektem większego języka.

Jakie są cztery główne rodziny językowe Afryki?

Nigero-kongijska: największa rodzina językowa kontynentu

Rodzina nigero-kongijska, licząca ponad tysiąc języków, jest zdecydowanie najliczniejszą grupą w Afryce i jedną z największych na świecie pod względem liczby języków. Obejmuje między innymi rozległą gałąź bantu, do której należy suahili, dziś używany przez ponad 100 milionów ludzi i pełniący funkcję języka urzędowego w Tanzanii, Kenii i Ugandzie. Do tej samej rodziny należą też joruba i igbo w Nigerii, zulu i pozostałych osiem języków bantu uznanych za urzędowe w konstytucji RPA (xhosa, ndebele, tswana, suazi, sotho, sotho południowy, wenda i tsonga), a także lingala w Demokratycznej Republice Konga i fulani, używany przez rozproszone społeczności pasterskie w zachodniej Afryce.

Afroazjatycka: rodzina arabskiego, hausa i amharskiego

Rodzina afroazjatycka, licząca od 200 do 300 języków, dominuje w Afryce Północnej, Sahelu i Rogu Afryki. Jej najbardziej rozpowszechnionym przedstawicielem jest arabski, którym w samej Afryce posługuje się ponad 150 milionów osób, głównie w Maroku, Algierii, Tunezji, Egipcie, Czadzie i Sudanie. Do tej samej rodziny należą też hausa, jeden z głównych języków zachodniej Afryki z kilkudziesięcioma milionami użytkowników, amharski, język urzędowy Etiopii, somalijski oraz grupa języków berberyjskich używanych przez ludność Amazigh w Afryce Północnej.

Nilo-saharyjska: mniej znana, ale rozległa geograficznie

Licząca około 80 języków rodzina nilo-saharyjska rozciąga się od Sahelu po dorzecze Nilu i wschodnią Afrykę, obejmując takie kraje jak Czad, Uganda, Kenia czy Tanzania. Wiele języków tej rodziny jest tonalnych. Należą do niej lugbara w Ugandzie, dżerma w Nigrze oraz luo w Kenii, a także dinka i nuer, języki używane w Sudanie Południowym.

Khoisan: języki spółgłosek mlaskowych

Najmniejsza z czterech wielkich rodzin, khoisan, liczy od 40 do 70 języków, skupionych głównie w Botswanie, Namibii, RPA i Angoli. Ich najbardziej charakterystyczną cechą fonetyczną są spółgłoski mlaskowe, wymawiane poprzez zassanie powietrza w jamie ustnej, a nie jego wypchnięcie, jak w większości języków świata. Zjawisko to jest na tyle wyraziste, że przeniknęło również do sąsiednich języków bantu, na przykład do zulu i xhosa. Wiele języków khoisan, w tym hadza w Tanzanii czy naro w Botswanie, ma bardzo niewielu użytkowników i jest zagrożonych wymarciem.

Jakie języki afrykańskie nie należą do żadnej z czterech rodzin?

Kilka istotnych języków obecnych na kontynencie ma odrębne pochodzenie genealogiczne. Malgaski, język urzędowy Madagaskaru, należy do rodziny austronezyjskiej, tej samej co indonezyjski czy filipiński, co jest śladem migracji osadników z Azji Południowo-Wschodniej sprzed ponad tysiąca lat. Afrikaans, używany w RPA i Namibii, wywodzi się z języka niderlandzkiego sprowadzonego przez kolonialnych osadników w XVII wieku. Do tego dochodzi grupa języków kreolskich, powstałych w wyniku kontaktu języków rodzimych z językami europejskimi w okresie kolonialnym, obecnych między innymi w Republice Zielonego Przylądka i na Seszelach.

Które języki afrykańskie pełnią funkcję lingua franca?

Ze względu na ogromną liczbę lokalnych języków, komunikacja między różnymi grupami etnicznymi w Afryce często odbywa się za pośrednictwem kilku szeroko rozumianych języków regionalnych:

• - Suahili jako główny język handlu i komunikacji w Afryce Wschodniej
• - Hausa jako lingua franca dużej części zachodniej Afryki, wykraczająca poza granice Nigerii i Nigru
• - Lingala i suahili kongijskie w Demokratycznej Republice Konga i sąsiednich krajach Afryki Środkowej
• - Amharski jako język administracji i edukacji w Etiopii, kraju o ponad 80 językach lokalnych
• - Arabski jako język administracji, edukacji i religii w całej Afryce Północnej

Obok tych języków regionalnych, oficjalnym językiem administracji w większości krajów afrykańskich pozostaje język kolonialny, najczęściej francuski, angielski lub portugalski, co jest bezpośrednim dziedzictwem podziału kontynentu między europejskie mocarstwa w XIX i XX wieku.

Najczęściej zadawane pytania o języki afrykańskie

Ile jest języków w Afryce?

Szacunki wahają się od ponad 1500 do około 2000, w zależności od tego, jak dokładnie wyznacza się granicę między odrębnym językiem a dialektem lokalnej społeczności.

Jakie są cztery główne rodziny językowe Afryki?

Nigero-kongijska (największa, ponad 1000 języków), afroazjatycka (200 do 300 języków), nilo-saharyjska (ok. 80 języków) i khoisan (40 do 70 języków).

Dlaczego niektóre języki afrykańskie mają spółgłoski mlaskowe?

Spółgłoski mlaskowe są charakterystyczną cechą rodziny khoisan, a stamtąd przeniknęły również do sąsiednich języków bantu, takich jak zulu i xhosa, w wyniku wielowiekowego kontaktu między tymi społecznościami.

Jaki jest najczęściej używany język afrykański?

Wśród języków rodzimych dla kontynentu, arabski ma najwięcej użytkowników w samej Afryce, ponad 150 milionów, głównie w krajach Afryki Północnej.

Czy malgaski jest językiem afrykańskim?

Geograficznie tak, ponieważ jest językiem urzędowym Madagaskaru, ale genealogicznie należy do rodziny austronezyjskiej, tej samej co indonezyjski, a nie do żadnej z czterech afrykańskich rodzin językowych.

Co wynika z tej różnorodności?

Afryka łączy w sobie największą na świecie liczbę odrębnych języków z jednoczesnym silnym wpływem kilku dużych języków regionalnych i kolonialnych, które pełnią funkcję pomostu między setkami lokalnych społeczności. Ta dwutorowość, ogromna różnorodność lokalna przy jednoczesnej roli kilkunastu dużych języków ponadregionalnych, jest bezpośrednim skutkiem zarówno tysiącleci migracji i kontaktów między ludami kontynentu, jak i znacznie nowszej historii kolonialnej, która ukształtowała dzisiejsze granice państwowe niezależnie od granic językowych.